Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124

መስፍን አረጋ
ተወርዋሪ ኮኮብ እሳት የሚተፋ፣
በራሱ ነበልባል ተቀጥሎ የጠፋ
በጠቆረው ሰማይ ነበረ በይፋ።
ዮሐንስ አድማሱ
ጀንበርና ስርካት
ጀንበር ማለት ፀሐይ ማለት ሲሆን፣ ቃሉ የተገኘው ጃን ብርሃን (ትልቁ ብርሃን) ከሚለው ሐረግ ነው፣ ፀሐይ ትልቋ ብርሃን ስትሆን ኮኮቦች ደግሞ ትናንሾቹ ብርሃኖች ናቸውና። ጀንበር ከሚለው ቃል ጀንበራዊ (solar, helio-) የሚለውን ቃል እና ፊልጡፍ (prefix) [ማለትም ባዕድመነሻ] እናገኛለን። ለምሳሌ ያህል ጀንበራዊ ጉልበት (solar energy)፣ ጀንበራዊ ኃይል (solar power)፣ ጀንበርማከላዊ ሞዴል (heliocentric model) ይሆናሉ።
ጀንበራዊ ስርካት (solar system) ማለት ጀንበር እና በጀንበር ዙርያ የሚገኙ ራማዊ አካሎችን (heavenly bodies) የሚያጠቃልል ስርካት (system) ነው። ስርካት የሚለው ቃል የተገኘው ስርአት የሚለውን ቃል ለማርባት ይመች ዘንድ በትንሹ በመለወጥ ሲሆን፣ ግሱም ሲረባ ሰረከተ (systematize)፣ ስርክት (systematized)፣ ሰርካች (systematizer)፣ ስርከታ (systematization)፣ ስርክተት፣ ስርካቴ፣ ስርካቶሽ እያለ ይሄዳል።
ጀንበራዊ ስርካት ጀንበራዊ የተባለበት ምክኒያት የስርካቱ ዋና አበጋዝ ማለትም አዛዥና ናዛዥ ወይም አድራጊና ፈጣሪ ጀንበር ስለሆነች ነው። በሌላ አባባል በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ የሚገኙት የሁሉም ራማዊ አካሎች ሑሰት (motion) ባብዛኛው የሚወሰነው በፀሐይ ቁስበት (gravity) ነው። ቁስበት የሚለው ቃል የተገኘው ቁስ (matter) እና ስበት ከሚሉት ቃሎች ነው።
solar energy – ጀንበራዊ ጉልበት
solar power – ጀንበራዊ ኃይል
solar system – ጀንበራዊ ስርካት
gravity (gravitation) – ቁስበት
heliocentric model – ጀንበርማከላዊ ሞዴል
ፈለኮች
ፈለክ (planet) ማለት በፀሐይ ዙርያ የሚሖር (revolve) [ማለትም የሚዞር]፣ የራሱን ብርሃን የማያመነጭ ግዙፍ አካል ማለት ሲሆን፣ ቃሉም የግእዝ ነው። በፀሐይ ዙርያ የሚሖሩ ዘጠኝ ፈለኮች አሉ። እነሱም ከፀሐይ ያላቸውን ርቀት መሠረት በማድረግ ሃዴተል (Mercury)፣ ክሌተል (Venus)፣ ሥሌተል (Earth)፣ ራቤተል (Mars)፣ ሃሜተል (Jupiter)፣ ሳዴተል (Saturn)፣ ሳቤተል (Uranus)፣ ሳሜተል (Neptune) እና ታሴተል (Pluto) ይባላሉ። እነዚህ ስያሜወች የተገኙት ሃዴ፣ ክሌ፣ ስሌ፣ ራቤ፣ ሃሜ፣ ሳዴ፣ ሳቤ፣ ሳሜ፣ ታሴ ከሚሉት የቁጥር ፊልጡፎች (number prefixes) ላይ “ተል” የሚለውን ኋልጡፍ (suffix) በመጨመር ነው። ይህ “ተል” የሚባል ኋልጡፍ የተገኘው ደግሞ ተላይ (ተከታይ) ከሚለው የግእዝ ቃል ነው፣ ፈለኮች የፀሐይ ተከታይ ጭፍራወች ናቸውና።
Mercury – ሃዴተል
Venus – ክሌተል
Earth – ሥሌተል
Mars – ራቤተል
Jupiter – ሃሜተል
Saturn – ሳዴተል
Uranus – ሳቤተል
Neptune – ሳሜተል
Pluto – ታሴተል
ያማረኛወቹ የፈለኮች ስያሜወች እንደ እንግሊዘኛወቹ የዘፈቀደ ሳይሆኑ፣ የፈለኮቹን ቅምጠቶች (positions) የሚገልጹ፣ ስርካትን የተከተሉ፣ ትርጉም ያላቸውና በቀላሉ የሚታወሱ መሆናችውን ይስተውሉ።

ኑስለኮችና ዘሊባወች
በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ ከፈለኮች በተጨማሪ ፀሐይን የሚሖሩ (revolve) ኑስለክ (asteroid) እና ዘሊባ (comet) የሚባሉ አናሳ አካሎች አሉ። ኑስለክ የሚለው ቃል የተገኘው እኑስ (ኑስ) እና ፈለክ ከሚሉት ቃሎች ሲሆን፣ ዘሊባ የሚለው ቃል የተገኘው ደግሞ ዘለብ (ዥራት) ከሚለው የግእዝ ቃል ነው።
አብዛኞቹ ኑስለኮች ፀሐይን የሚሖሩት (ማለትም በፀሐይ ዙርያ የሚዞሩት) ባጠቃላይ ሲጠሩ ኑስለክ ሠቅ (asteroid belt) በሚባሉ በራቤተል (Mars) እና ሃሜተል (Jupiter) መካከል በሚገኙ ምሕዋሮች (orbits) ነው።
asteroid – ኑስለክ
asteroid belt – ኑስለክ ሠቅ
comet – ዘሊባ

ሃሌ ዘሊባ
ከዘሊባወች መካከል ዠታዋቂዋ (the most famous) [ማለትም ከሁሉም ይበልጥ ታዋቂዋ] በእንግሊዛዊው ጠፈርሲነኛ (astronomer) ኤድመንድ ሃሌ (Edmon Halley) ስም የምትጠራው፣ ምድርን አንዴ ለመሖር በቅርበዛ (approximately) 76 ዓምታት የሚፈጅባት ሃሌ ዘሊባ (Halley Comet) ናት።

አጊናወች
ፈለኮች በፀሐይ ዙርያ እንደሚሖሩ ሁሉ፣ አብዛኞቹ ፈለኮችም በነሱ ዙርያ የሚሖሩ አካሎች አሏቸው። እነዚህም በፈለኮች ዙርያ የሚሖሩ አካሎች ናርቲ አጊናወች (natural satellites) ወይም ባጭሩ አጊናወች (satellites) ይባላሉ። አጊና ማለት በወላይትኛ ጨረቃ ማለት ነው። ናርቲ (natural) ማለት ደግሞ ተፈጥሯዊ (የተፈጥሮ) ማለት ሲሆን፣ ቃሉ የተገኘው አርቲ (artificial) ማለትም ሰው ሠራሽ የሚለውን ቃል አካሄድ በመከተል ነው።
ሃዴተል (Mercury) እና ክሌተል (Venus) አጊናወች የሏቸውም። ስሌተል (Earth) ማለትም ምድር አንድ አጊና አላት፣ እሷም ጨረቃ (moon) ትባላለች። ራቤተል (Mars) ሁለት አጊናወች አሏት፣ እነሱም ፋንቱ (Phobos) እና ደጊቱ (Diemos) ይባላሉ። ፋንቱ እና ደጊቱ የሚሉት ስሞች የተመረጡት ከንግሊዘኛወቹ ስሞች ጋር ባጠራር ስለሚቀራርቡ ነው።
በተጨማሪ ደግሞ ሃሜተል (Jupiter) 63፣ ሳዴተል (Saturn) 31፣ ሳቤተል (Uranus) 24፣ ሳሜተል (Neptune) 13 አጊናወች አሏቸው፣ እንዲሁም ታሴተል (Pluto) 1 አጊና አላት።
satellite – አጊና
artificial satellite – አርቲ አጊና
natural satellite – ናርቲ አጊና
Moon – ጨረቃ
Phobos – ፋንቱ
Diemos – ደጊቱ

በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ በሚገኙት ፈለኮች (planets) ዙርያ የሚሖሩት አጊናወች (satellites) በወርከፋቸው (sizes) ባያሌው ይለያያሉ። ወርከፍ (size) ማለት መጠን፣ ትልቅነት ወይም ግዝፈት ማለት ሲሆን፣ ቃሉ የተገኘው ወርድ፣ ርዝመትና ከፍታ ከሚሉት ነው።
በወርከፍ አንጻር ሲታይ በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ የሚገኘው ዠትልቁ (the largest) አጊና ዐባይ (Ganymede) የሚባለው የሃሜተል (Jupiter) አጊና ነው። የዐባይ ገማዘንግ (diameter) ከሃዴተል (mercury) ገማዘንግ ይበልጣል፣ ምንም እንኳን ቁሰቱ (mass) [ማለትም የቁስ (matter) መጠኑ] የሃዴተልን ቁስት ግማሽ ቢሆንም። ዐባይ የንሥር (eagel) ወይም የጉጉት (owl) እይታ ያለው ሰው በራቁት ዓይን (naked eye) [ማለትም ያለ ሩፓይፋ (telescope) እርዳታ] ሊመለከተው የሚችል ግዙፍ አጊና ነው።
ከዐባይ ቀጥሎ በወርከፍ ሁለተኛ የሆነው አጊና ዳሸን (Titan) የሚባለው የሳዴተል (Saturn) ዠትልቅ (largest) አጊና ነው። የዳሸን ገማዘንግ (diameter) የጨረቃን ገማዘንግ አንድ ተኩል ሲሆን፣ የሃዴተልን (Mercury) ገማዘንግም ይበልጣል፣ ቁሰቱ (mass) የሃዴተልን ቁሰት ግማሽ ቢሆንም።
ከዳሸን ቀጥሎ በወርከፍ ሶስተኛ የሆነው አጊና ውቤ (Callisto) የሚባለው የሃሜተል (Jupiter) አጊና ነው። የውቤ ገማዘንግ (diamter) የሃዴተልን (Mercury) ገማዘንግ ያህላል፣ ቁሰቱ (mass) የሃዴተልን ቁሰት ግማሽ ቢሆንም።
ከውቤ ቀጥሎ በወርከፍ አራተኛ የሆነው አጊና ሙጨ (Io) የሚባለው የሃሜተል (Jupiter) አጊና ነው። ከሙጨ ቀጥላ በወርከፍ ባምስተኛ ደረጃ ላይ የምትገኘው ደግሞ የኛ የምድር ብቸኛ አጊና የሆነቸው ጨረቃ (moon) ናት። በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ የሚገኙት አምስቱ ዠትልቅ አጊናወች (largest satellites) የሚከተሉት ናቸው።
ሰው ሠራሽ (man made) የሆኑ በምድር ዙርያ የሚሖሩ አጊናወች አርቲ አጊናወች (artificial satellites) ተብለው ይጠራሉ። አርቲ (artificial) የሚለው ቃል የተገኘው እንግሊዘኛውን በትንሹ በመለወጥ ነው። አርቲ አጊናወች ለተለያዩ ተግባሮች ያገለግላሉ።

ጠፈርቢኖች፣ ውርኮቦችና ኮባሮች
ከኑስለኮች (asteroids) እና ዘሊባወች (comets) በተጨማሪ ግዝፈቶቻቸው ከጠጠር እስከ ቋጥኝ የማያካክሉ አካሎች በጀንበራዊ ስርካት ውስጥ ይገኛሉ። እነዚህም አካሎች ጠፈርቢኖች (meteoroids) ይባላሉ። ጠፈርቢን (meteoroid) የሚለው ቃል የተገኘው ጠፈር እና እብን (ዲንጋ) የሚሉትን የግእዝ ቃሎች ባማጣመር ነው።
በምድር ቁስበት (gravity) ተስቦ ወደ ምድር ኔፋሉል (atmosphere) [ማለትም ከባቢ አየር] በከፍተኛ ፍጥነት ተወርውሮ በመግባት በኔፋሉሉ ሰበቃ (friction) አማካኝነት ሲቃጠል ብርሃን የሚሰጥ ጠፈርቢን ውርኮብ (meteor) ይባላል። ውርኮብ የሚለው ቃል የተገኘው ተወርዋሪ ኮኮብ የሚለውን ሐረግ በማሳጠር ነው። ውርኮቦች በብዛት ሲከሰቱ የውርኮቦች ርካፌ (meteor shower) ወይም ባጭሩ ውርካፌ ተከሰተ ይባላል።
አብዛኞቹ ውርኮቦች (meteoroids) ምድር ገጽ ላይ ሳይደርሱ ተቃጥለው ያልቃሉ። እጅግ በጣም ጥቂቶቹ ግን ከጅምራቸው ትላልቅ የነበሩ ከመሆናቸው የተነሳ ከቃጠሎ የሚተርፈው ትንሽ ክፍላቸው ምድር ገጽ ላይ ያርፋል። ምድር ገጽ ላይ የደረሰ ከቃጠሎ የተረፈ ውርኮብ ኮባር (meteorite) ይባላል። ኮባር የሚለው ቃል የተገኘው የኮኮብ አር የሚለውን ሐርግ በማሳጠር ነው።
meteoroid – ጠፈርቢን
meteorite – ውርኮብ
meteor – ኮባር
የእንግሊዘኛወቹ ስያሜወች (meteoroid, meteorite, meteor) አንዱን ከሌላው ለመለየት በጣም የሚያስቸግሩ መሆናቸውንና ያማረኛወቹ አቻወቻቸው (ጠፈርቢን፣ ውርኮብ፣ ኮባር) ግን በቀላሉ የሚታወሱ ግልጾች መሆናቸውን ያስተውሉ።


የጀንበራዊ ስርካት ሞዴሎች
ጀንበራዊ ስርካትን በተመለከተ ሁለት ሞዴሎች (models) አሉ። አንደኛው ሞዴል ጀንበርማከላዊ ሞዴል (heliocentric model) ሲባል፣ ሌላኛው ሞዴል ደግሞ ምድርማከላዊ ሞዴል (geocentric model) ይባላል።
በጀንበርማከላዊ ሞዴል መሠረት፣ ጀንበር (ማለትም ፀሐይ) ካለችበት የማትንቀሳቀስ የጀንበራዊ ስርካት እምብርት ተደርጋ ትወሰድና፣ ሌሉች ሁሉም የጀንበራዊ ስርካት አባሎች ደግሞ በፀሐይ ዙርያ የሚሖሩ የፀሐይ ጭፍራወች ተደርገው ይወሰዳሉ።
በምድርማከላዊ ሞዴል መሠረት ደግሞ ምድር ካለችበት የማትንቀሳቀስ የጀንበራዊ ስርካት እምብርት ተደርጋ ትወሰድና፣ ሌሉች ሁሉም የጀንበራዊ ስርካት አባሎች ደግሞ በምድር ዙርያ የሚሖሩ የምድር ጭፍራወች ተደርገው ይወሰዳሉ።

ኒቆላወስ መዳቡት እና መጽሐፌ ሄኖክ

ሁሉም ነገር የተጻፈው፣ የተፈጠረው፣ የተገነባው፣ የተገኘውና የተደረሰበት በኛና በኛ ብቻ ነው የሚሉት፣ ዓይናቸውን በጨው አጥበው የሚዋሹት፣ በመንታፊነታቸው (plagiarism) ወደር የሌላቸው፣ ትናንት መጤወቹ አውሮጳውያን እንደሚሉት ከሆነ፣ ምድርን የጀንበራዊ ስርካት ማዕከል የሚያደርገው ምድርማከላዊ ሞዴል (geocentric model) ትክክል እንዳልሆነና፣ ትክክለኛው ሞዴል ፀሐይን የጀንበራዊ ስርካት ማዕክል የሚያደርገው ጀንበርማከላዊ ሞዴል (heliocentric model) እንደሆነ፣ በመጀመርያ የደረሰበት ፖላንዴው (Polish) ጠፈርሲነኛ (astronomer) ኒቆላወስ መዳቡት (Nicolaus Copernicus) ነው።
እውነታው ግን የጀንበራዊ ስርካት ጀንበርማከላዊ ሞዴል ከኒቆላወስ መዳቡት ብዙ ሺ ዓምታት አስቀድሞ በተጻፈው በመጸሐፈ ሄኖክ ውስጥ በስፋት የተብራራ መሆኑ ነው። የመጽሐፈ ሄኖክ አምስቱ ምዕራፎች (ምዕራፍ 21 እስከ 25) ሙሉ በሙሉ የሚያወሱት ስለ ጠፈርሲን (astronomy) ብቻ ነው፡፡ ዘመናዊ ጠፈርሲን (modern astronomy) በተለይም ደግሞ ንጸራዊ ጠፈርሲን (observational astronomy) ማለት፣ መጽሐፈ ሄኖክን አምልቶና አስፍቶ፣ አብራርቶና ተንትኖ ከመጻፍ ባሻገር አዲስ ነገር እምብዛም የለውም፡፡ ለምሳሌ ያህል
ትናንት የበታች የነበረው አሕዛቡ ፈረንጅ፣
ዛሬ የበላይ ሁኖ በሁሉም ዓይነት ፈርጅ፣
ቢንቅ ቢጸየፋችሁ አሳንሶ ከውሻ ልጅ፣
አዲስ በመፍጠር አይደለም አክብሮ በማንሳት እንጅ
ተንቆ የተጣለውን በናንተው ከናንተው ደጅ፡፡
በርግጥም ብለሁ ንጉሥ “ከፀሐይ በታች አዲስ ነገር የለም ” (መጽሐፈ መክብብ፣ 1፡10) ያለው መጽሐፈ ሄኖክን አንብቦ ወይም ተነቦለት መሆን አለበት፡፡ መጽሐፈ ሄኖክ የተጻፈው ደግሞ በግእዝ ነው፡፡ ይሄው ብልህ ንጉሥ ደግሞ “እናንተ የአየሩሳሌም ቆነጃጅት ሆይ፣ እኔ ጥቁር ውብ ነኝ” (መዝሙረ ሰለሞን 1፡5) በማለት በጥቁርነቱ የሚኮራ ጥቁር ንጉሥ ነበር። ቅዱሱ መጽሐፍ “ወኮነ ኩሉ ምድር አሐተ ከንፈረ ወአሐደ ነገረ ” (ምድር ሁሉ ባንድ ቋንቋና ንግግር ነበረች) (ዘፍጥረት 11፡1) ሲል ደግሞ የአዳም ቋንቋ ግእዝ ነው ማለቱ ነው፡፡ ጦቢያ የአዳም ምድር፣ ግእዝ የአዳም ቋንቋ።
ጦቢያ ስለሆነ ቀዳሚ የሰው ዘር፣
ሰውን በአምሳሉ መፍጠሩን ሲናገር፣
ጌታ ማለቱ ነው፣ ነኝ እንደሱ ጥቁር።
ስለዚህም ሰይጣን የጌታ ባላንጣ፣
በተቃራኒ መልክ ይሆናል የነጣ።
ለፈረንጅ ስዕል የሚሰግድ ሐበሻ
ተዋርዶ አዋራጅ የረከሰ ውሻ።
መስፍን አረጋ
mesfinarega.com
mesfinamharic.com
mesfin.arega@gmail.com